Gezonde huiskatten (Felis catus) besteden tot wel de helft van hun wakkere uren aan zichzelf verzorgen. Zodra je weet hoeveel functies dit ritueel vervult, wordt duidelijk waarom het zo’n essentieel onderdeel van hun dagelijks leven is. Tijdens het wassen verwijderen katten dode of losse haren, ontwarren ze klitten en houden ze hun vacht glad en netjes. Ze weren vlooien en andere parasieten, en likken ook de geur van voedsel van hun vacht en snorharen, waardoor ze minder snel opgemerkt worden door roofdieren.
Maar verzorging is meer dan alleen hygiëne. Het helpt katten ook om hun lichaamstemperatuur te regelen. Omdat hun zweetklieren te vinden in het gezicht, de voetzolen en de anusstreek nauwelijks bijdragen aan verkoeling, gebruiken katten speeksel. Wanneer ze zichzelf likken, verdampt het speeksel op hun vacht en helpt dat hen af te koelen bij warm weer. Tegelijk biedt een goed onderhouden vacht juist weer isolatie tijdens koude dagen. Zelfs wondverzorging is een onderdeel van dit proces. Kattenspeeksel bevat antibacteriële eigenschappen die de kans op infecties verkleinen en genezing versnellen. Daarnaast helpt het likken om stress te verminderen, stimuleert het de bloedsomloop en houdt het spieren soepel. Katten lijken er bovendien echt van te genieten, vergelijkbaar met hoe mensen ontspannen van een massage of een dagje spa.
En er is nóg een reden waarom katten zich zo vaak wassen. In tegenstelling tot honden, die scherpe tanden hebben om vlees los te scheuren of op botten te bijten, gebruiken katten hun tong als belangrijkste hulpmiddel. Daarmee maken ze botten grondig schoon en likken ze borden vaak schoner dan honden. De tong van een kat is een bijzonder multifunctioneel orgaan. Ze is rijk aan spieren en kan in alle richtingen bewegen, verlengen, samentrekken, draaien. De punt van de tong kan zelfs de vorm aannemen van een soort lepeltje, waarmee katten op efficiënte wijze melk of water kunnen oplikken.
Hoe schoonmaken werkt
Als een kat je ooit heeft gelikt, weet je hoe ruw haar tong aanvoelt. Die ruwheid is geen toeval. De tong van een kat is bedekt met achterwaarts gerichte, stekelige uitsteeksels, zogenaamde papillen, die boven het zachtere tongoppervlak uitsteken. Omdat al deze haakjes naar achteren wijzen, werkt de tong als een ingebouwde kam: elke likbeweging strijkt de vacht glad, verwijdert vuil en losse haren, en houdt de vacht schoon en klitvrij.
Katten zijn zo grondig in hun verzorging dat je zelden bacteriën vindt op de buitenkant van een gezonde kat. Als dat wél het geval is, is het vaak een teken dat het dier ziek is. Wetenschappers vergeleken het speeksel van mensen, honden en katten, en ontdekten dat honden het hoogste aantal bacteriën in hun speeksel hebben. Bij mensen was dat aantal ongeveer een kwart van dat van een hond, en bij katten slechts de helft van dat van een mens.
Een gezonde huiskat die binnenshuis leeft, heeft eigenlijk zelden een bad nodig, alleen wanneer ze in iets terechtkomt wat ze er niet zelf uit krijgt. Heb je je ooit afgevraagd hoe katten zo schoon blijven met enkel een “speekselbad”.
Het geheim zit hem in het speeksel zelf. Katten speeksel bevat namelijk een natuurlijk reinigend enzym: lysozym. Dit enzym heeft zowel antibacteriële als zuiverende eigenschappen. Het helpt niet alleen om bacteriën te bestrijden, maar houdt de vacht ook fris.
Ruik de volgende keer eens aan de vacht van je kat, vlak nadat hij/zij zichzelf heeft gewassen. Misschien merk je een subtiele, aangename, bijna zeepachtige geur op.
Hoe drinken werkt
Lange tijd dacht men dat katten de kleine haakjes op hun tong gebruikten als een soort mini-schepjes om water naar hun bek te brengen. Maar dankzij hogesnelheidscamera’s—onmisbaar, want het drinkproces van katten gaat zo snel dat het met het blote oog nauwelijks te volgen is—kwamen onderzoeker Roman Stocker en zijn team aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) tot een verrassende ontdekking. Die haakjes blijken helemaal geen rol te spelen bij het drinken.
In werkelijkheid gebruiken katten alleen het puntje van hun tong om het wateroppervlak licht aan te raken. Vervolgens trekken ze hun tong razendsnel omhoog. Daarbij ontstaat een smalle kolom water, die de kat op het perfecte moment met haar bek opvangt net voordat de zwaartekracht het water weer terug naar het oppervlak trekt. Het resultaat is een bijzonder elegante en efficiënte drinktechniek.
Honden pakken het heel anders aan. Die scheppen het water op met hun tong in een soort rommelige, spetterende beweging. Katten daarentegen gebruiken snelheid, precisie en finesse. Deze ‘nette’ methode zorgt ervoor dat de kat droog blijft tijdens het drinken, een voordeel, vooral voor dieren die gesteld zijn op hygiëne of leven in koelere omgevingen
Katten behoren tot de vele diersoorten die, in tegenstelling tot mensen, geen onderdruk (zuiging) kunnen creëren door hun mond te sluiten. Ze moesten dus een alternatieve manier van drinken ontwikkelen.
Wanneer een kat haar tong in het water steekt, raakt eerst het bovenoppervlak van de tong het water. Daarna krult het puntje van de tong naar achteren, niet naar voren, zoals je misschien zou verwachten. In plaats van het wateroppervlak te doorbreken, raakt de tong het slechts zachtjes aan. Het water blijft aan de tong kleven, en door de snelle terugtrekbeweging ontstaat er een waterkolom. Door haar bek op precies het juiste moment te sluiten, vangt de kat een deel van deze kolom op.
Die waterkolom ontstaat door een subtiel samenspel tussen twee natuurkrachten: zwaartekracht, die het water naar beneden trekt, en traagheid (inertie), die het water omhoog laat bewegen zolang er niets tussenkomt. De kat weet instinctief precies hoe snel ze moet ‘lappen’ en wanneer ze haar bek moet sluiten. Wacht ze een fractie van een seconde te lang, dan wint de zwaartekracht, valt het water terug in de kom en grijpt de tong mis.
Gemiddeld maakt een kat zo’n vier lapbewegingen per seconde, waarbij ze per keer ongeveer 0,1 milliliter water opneemt. Zie ook deze video die laat zien hoe een kat drinkt.
Waarom het ertoe doet
De natuur heeft een eigen manier van schoonmaken – elegant, slim en doeltreffend. En daarin liggen waardevolle lessen verscholen voor hoe wij als mensen omgaan met hygiëne: thuis, op de werkvloer en in onze bredere samenleving. Want laten we eerlijk zijn: veel van onze traditionele schoonmaak-methodes zijn belastend voor het milieu, schadelijk voor onze gezondheid , maken bacteriën alleen maar resistenter en kosten bovendien flink wat geld. Door met nieuwsgierigheid te kijken naar de efficiënte en vaak elegante strategieën die de natuur zelf toepast, openen zich nieuwe mogelijkheden.
Neem de huiskat. Een dier waar we dagelijks mee samenleven, maar waar we misschien niet altijd bij stilstaan als bron van innovatie. Toch is haar tong een prachtig voorbeeld van hoe vorm en functie hand in hand gaan. De achterwaarts gerichte haakjes, het antibacteriële speeksel en de manier waarop vuil zich hecht en weer loslaat—alles werkt samen in een verfijnd en duurzaam reinigingssysteem.
Door dit soort natuurlijke mechanismen te bestuderen, kunnen we ons laten inspireren tot het ontwikkelen van nieuwe oplossingen. Oplossingen die niet alleen ons huis schoner maken, maar ook kunnen bijdragen aan het opruimen van olielekken, chemische vervuiling of industriële reststromen. Want de rest van de natuur maakt ook schoon, maar zónder agressieve chemicaliën of verspilling van energie. Ze doet het met slimme ontwerpen, precies afgestemde processen en minimale middelen. Als wij als maatschappij en bedrijfsleven durven leren van deze systemen, kunnen we een nieuwe manier van schoonmaken vormgeven. Eentje die beter is voor mens én planeet. Minder schade, meer gezondheid. Minder verspilling, meer innovatie.