“Waarover zou jij de natuur om advies willen vragen?”
Die vraag kwam stond centraal tijdens de lezing voor het Project Management Bureau (PMB) van de gemeente Amsterdam. In deze lezing op maat koppelde Saskia biomimicry aan thema’s die paste bij het werk van PMB, zoals gebouwde omgeving en verandermanagement. Er kwamen veel vragen uit het publiek: hoe gaan we om met hittestress? Hoe vinden we balans tussen verschillende belangen? Maar ook: hoe gaan we om met fatbikes? De brede, elektrische fietsen die fietspaden domineren en overlast veroorzaken.
Exoten in de natuur
In biomimicry zoeken we antwoorden op menselijke vraagstukken door te leren van de natuur. Dit vraagt om een diep begrip van natuurlijke systemen werken. We moeten de vertaler zijn tussen de wereld van biologie en van menselijke ontwerpen. Dus, hoe zou de natuur omgaan met zo’n soort probleem? Hoe reageert een (eco)systeem op een verstoring? Wat gebeurt er als er ineens iets nieuws verschijnt dat zich razendsnel verspreidt en het bestaande systeem ontregelt? In de lezing van Saskia werd een vergelijking gemaakt: je kan de fatbike zien als invasieve exoot: Fatbikus overlastum.
Een exoot is een soort die oorspronkelijk niet thuishoort in de lokale omgeving, maar vaak door menselijk toedoen – bewust of per ongeluk – daar terecht is gekomen. Gemiddeld 1 op de 100 exoten overleeft en wordt een invasieve exoot: wat betekent dat ze zich zo goed vestigen dat ze schade toebrengen aan het lokale leven en de omgeving. Denk aan de Japanse duizendknoop die andere planten verdringt en wegen kapot maakt met zijn wortels.
Omgaan met verstoringen
De natuur heeft haar eigen manier om om te gaan met verstoringen. Een ecosysteem is nooit statisch. Het beweegt en verandert. Nieuwe soorten worden, uiteindelijk, opgenomen in een nieuw evenwicht. Soms sterven soorten hierdoor ook uit. Soms leren roofdieren zich aan te passen aan een exoot, soms put de soort zelf haar bronnen uit en stabiliseert het systeem. Invasies zijn geen uitzonderingen. Wat wij als verstoring zien, is voor de natuur vaak een kans om te transformeren. De mens veroorzaakt tegenwoordig verstoringen op grote schaal en in grote hoeveelheden, wat veel grote verschuivingen en uitstervingen met zich meebrengt. Interessant genoeg zijn veel exoten die ooit als ongewenst werden bestempeld inmiddels volledig ingeburgerd in Nederland. De tomaat, de aardappel, konijnen, fazanten, kippen – allemaal ooit exoten. Ook wij mensen hebben ons als soort verspreid en ecosystemen veranderd.
Ons denken over invasieve soorten is vaak verrassend vijandig en polariserend. Regelmatig worden er militaire termen gebruikt zoals ze ‘bestrijden’, ‘uitroeien’ of ’terugdringen’. Dit soort taalgebruik is diep verankerd in hoe we dit probleem framen: we creëren een vijandbeeld en gaan in de tegenaanval. Er ligt echter geen morele schuld bij invasieve soorten. Een invasieve plant zoals de duizendknoop groeit hier omdat deze hier kan groeien. Als ze andere soorten wegconcurreren en omgevingen beschadigen, kan dat bij ons heftige emoties oproepen. Mogelijk willen we dan in de aanval, maar dit kan ongewenste gevolgen hebben en mogelijk nieuwe ecologische verstoringen veroorzaken.
De overlast van fatbikes hebben we zelf mogelijk gemaakt: we hebben deze nieuwe soort verwelkomd, gefaciliteerd en op de markt gebracht. Onze aantrekkingskracht tot snelheid, comfort en gemak heeft het probleem groter gemaakt – net als het opvoeren van fatbikes en het ontbreken van duidelijke grenzen. Misschien is de vraag dus niet hoe we fatbikes kunnen terugdringen, maar hoe we het systeem kunnen aanpassen waarin ze floreren. Welke condities maken deze groei mogelijk? En belangrijker: durven we onszelf te zien als onderdeel van dat systeem?
Systeemverandering
In de natuur lossen verstoringen zich zelden op via eenvoudige, directe paden. Soms is er ruimte voor natuurlijke ‘predatoren’ die de populatie in balans houden. Misschien is dat voor fatbikes geen leeuw, maar wel slimme snelheidscontroles, aangepaste infrastructuur en sociale normen en wetgeving die hun groei en misbruik afremmen. Misschien ligt de oplossing niet in verbieden, verdringen of verjagen, maar in het creëren van nieuwe relaties. Waarin het aantrekkelijk wordt om veilig te rijden en het systeem weer een balans vindt. Waarin we leren omgaan met wat nieuw en rommelig is, in plaats van er alleen tegen te vechten. De natuur laat ons zien dat systeemverandering zelden de snelste of makkelijkste weg is, maar uiteindelijk wel de stevigste basis legt. Net als met invasieve soorten is de vraag niet meer of fatbikes hier mogen zijn; ze zijn er. De vraag is: hoe bouwen we een systeem wat deze exotische soort aankan?
